H Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να ενισχύσει την ψηφιακή της κυριαρχία, επενδύοντας στην ανάπτυξη ανοικτών και διαφανών συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, μια νέα μελέτη αναδεικνύει ότι το ισχύον πλαίσιο πνευματικών δικαιωμάτων δημιουργεί σημαντικά εμπόδια για την έρευνα και την καινοτομία στον τομέα της ανοικτής τεχνητής νοημοσύνης.
Η μελέτη, με τίτλο «Copyright challenges in open-source AI development in the European Union», εκπονήθηκε από τους οργανισμούς Centrum Cyfrowe και Open Future για λογαριασμό της COMMUNIA. Βασίζεται σε συνεντεύξεις με ερευνητές και τεχνικούς υπευθύνους κορυφαίων ευρωπαϊκών έργων ανάπτυξης μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (Large Language Models – LLMs), όπως τα OpenEuroLLM, Pleias, PLLUM και SOOFI.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι δημόσια χρηματοδοτούμενες ερευνητικές ομάδες καλούνται να αναπτύξουν μοντέλα ανοικτού κώδικα που θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν από την επιστημονική κοινότητα, τις επιχειρήσεις και την κοινωνία. Ωστόσο, το υφιστάμενο ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο για την εξόρυξη κειμένου και δεδομένων (Text and Data Mining – TDM) δημιουργεί αβεβαιότητες ως προς το ποιες εξαιρέσεις μπορούν να αξιοποιηθούν νόμιμα.
Η Οδηγία για τα Πνευματικά Δικαιώματα στην Ψηφιακή Ενιαία Αγορά (CDSM Directive) προβλέπει δύο εξαιρέσεις. Το άρθρο 3 επιτρέπει την εξόρυξη δεδομένων για σκοπούς επιστημονικής έρευνας από ερευνητικούς οργανισμούς και ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς, ενώ το άρθρο 4 επιτρέπει γενικότερη χρήση, αλλά δίνει στους δικαιούχους τη δυνατότητα να εξαιρέσουν το περιεχόμενό τους μέσω μηχανισμού “opt-out”. Στην πράξη, όμως, οι νομικές υπηρεσίες πολλών πανεπιστημίων θεωρούν ότι η δημοσίευση μοντέλων ανοικτού κώδικα ενδέχεται να υπερβαίνει τα όρια της ερευνητικής εξαίρεσης του άρθρου 3, οδηγώντας τους ερευνητές στην πιο περιοριστική εφαρμογή του άρθρου 4.
Αυτό συνεπάγεται πρόσθετο διοικητικό και οικονομικό κόστος, καθώς οι ομάδες ανάπτυξης καλούνται να εντοπίζουν και να ερμηνεύουν διαφορετικές δηλώσεις εξαίρεσης (opt-outs), οι οποίες δεν ακολουθούν ενιαία μορφή. Όπως επισημαίνει η μελέτη, η έλλειψη τυποποίησης δημιουργεί σημαντική νομική αβεβαιότητα και επιβαρύνει δυσανάλογα τους φορείς που αναπτύσσουν τεχνολογία προς όφελος του δημοσίου συμφέροντος.
Προτάσεις πολιτικής
Οι συντάκτες της μελέτης προτείνουν τέσσερις βασικές παρεμβάσεις για την ενίσχυση της ανοικτής επιστήμης και της ευρωπαϊκής τεχνητής νοημοσύνης:
- Αποσαφήνιση του πεδίου εφαρμογής των εξαιρέσεων για την εξόρυξη κειμένου και δεδομένων, ώστε να αναγνωρίζεται ρητά ότι η εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης καλύπτεται από αυτές.
- Κατοχύρωση δικαιώματος διαμοιρασμού των συνόλων δεδομένων που χρησιμοποιούνται στην επιστημονική έρευνα, διευκολύνοντας την επαλήθευση και την αναπαραγωγή των αποτελεσμάτων.
- Θέσπιση νομικών «ασφαλών λιμένων» (safe harbors), που θα προστατεύουν ερευνητές και οργανισμούς οι οποίοι ενεργούν καλόπιστα και συμμορφώνονται με τις προβλεπόμενες διαδικασίες.
- Δημιουργία ενός ευρωπαϊκού δημόσιου αποθετηρίου δεδομένων εκπαίδευσης υψηλής ποιότητας, το οποίο θα αποτελεί κοινή υποδομή για την ανάπτυξη ανοικτών συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.
Η πρόκληση για την ευρωπαϊκή ψηφιακή κυριαρχία
Η μελέτη καταλήγει ότι, εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση επιθυμεί να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάπτυξη αξιόπιστης και ανοικτής τεχνητής νοημοσύνης, οφείλει να προσαρμόσει το νομικό της πλαίσιο στις ανάγκες της σύγχρονης έρευνας. Η ενίσχυση της ανοικτής επιστήμης και η δημιουργία σαφών κανόνων μπορούν να μειώσουν τη νομική αβεβαιότητα, να ενθαρρύνουν την καινοτομία και να συμβάλουν στην οικοδόμηση ενός ισχυρού ευρωπαϊκού οικοσυστήματος τεχνητής νοημοσύνης προς όφελος της κοινωνίας και της οικονομίας.
Διαβάστε όλη την μελέτη εδώ
Πηγή άρθρου: https://communia-association.org/