Τα αποθετήρια κώδικα είναι κρίσιμη ψηφιακή υποδομή
Το ανοιχτό λογισμικό δεν είναι απλώς ένας τρόπος δημοσίευσης προγραμμάτων. Είναι μέσο διαφάνειας, συνεργασίας, επαναχρησιμοποίησης και ελέγχου της δημόσιας ψηφιακής πολιτικής. Όταν ένα υπουργείο, ένας δήμος, ένα πανεπιστήμιο ή ένας ευρωπαϊκός οργανισμός δημοσιεύει τον κώδικά του, δεν αναρτά μόνο αρχεία. Δημοσιεύει τεχνογνωσία που έχει πληρωθεί με δημόσιους πόρους και δίνει στην κοινωνία τη δυνατότητα να ελέγξει, να αξιοποιήσει και να βελτιώσει το λογισμικό που χρησιμοποιεί το κράτος.
Γι’ αυτό το ερώτημα πού φιλοξενείται ο δημόσιος κώδικας δεν είναι δευτερεύον. Το αποθετήριο δεν είναι απλή αποθήκη. Εκεί βρίσκονται η ιστορία των αλλαγών, οι τεχνικές αποφάσεις, οι συζητήσεις, τα σφάλματα, οι άδειες χρήσης, οι εκδόσεις, τα αιτήματα ενσωμάτωσης και οι συνεισφορές της κοινότητας. Με άλλα λόγια, εκεί οργανώνεται η ζωή του έργου. Αν αυτό εξαρτώνται αποκλειστικά από μια εμπορική πλατφόρμα τρίτης χώρας, τότε ένα κρίσιμο μέρος της δημόσιας ψηφιακής υποδομής δεν βρίσκεται πραγματικά υπό δημόσιο έλεγχο.
Το GitHub έχει παίξει σημαντικό ρόλο στη διάδοση του ανοιχτού λογισμικού. Δεν είναι όμως δημόσια ουδέτερος χώρος. Ανήκει στη Microsoft, λειτουργεί με εμπορικούς όρους και υπάγεται σε αμερικανική δικαιοδοσία. Για ιδιώτες προγραμματιστές και διεθνείς κοινότητες μπορεί να παραμένει χρήσιμο εργαλείο. Για κυβερνήσεις, όμως, δεν μπορεί να είναι η κύρια και μοναδική υποδομή φιλοξενίας δημόσιου κώδικα.
Το ζήτημα δεν είναι αντι-αμερικανισμός, είναι ψηφιακή κυριαρχία
Η ευρωπαϊκή συζήτηση για την τεχνολογική κυριαρχία δεν πρέπει να εκτρέπεται σε συμβολικές αντιπαραθέσεις. Το πρόβλημα δεν είναι ότι το GitHub είναι «κακό». Το πρόβλημα είναι ότι ο δημόσιος τομέας οφείλει να μειώνει τις στρατηγικές εξαρτήσεις του. Όπως δεν θα ήταν λογικό τα αρχεία ενός κράτους, οι συμβάσεις του ή τα μητρώα του να βρίσκονται αποκλειστικά σε ιδιωτική ξένη υποδομή, έτσι δεν είναι λογικό και ο κώδικας να οργανώνεται αποκλειστικά σε μια πλατφόρμα που ελέγχεται από έναν παγκόσμιο τεχνολογικό όμιλο.
Υπάρχει και μια νέα διάσταση: η τεχνητή νοημοσύνη στον προγραμματισμό. Δημόσιος κώδικας που φιλοξενείται σε μεγάλες πλατφόρμες δεν είναι απλώς διαθέσιμος για ανάγνωση και επαναχρησιμοποίηση. Μπορεί να αποτελέσει μέρος ευρύτερων οικοσυστημάτων εκπαίδευσης και βελτίωσης εμπορικών εργαλείων παραγωγής κώδικα. Αυτό ενισχύει την ανάγκη οι δημόσιες διοικήσεις να γνωρίζουν με σαφήνεια πού βρίσκεται ο κώδικάς τους, ποιος ελέγχει την πλατφόρμα, ποιοι όροι ισχύουν και πώς αξιοποιούνται τα δεδομένα χρήσης.
Η αρχή «δημόσιο χρήμα, δημόσιος κώδικας» αποκτά πραγματικό περιεχόμενο μόνο όταν συνοδεύεται από δημόσια ή κοινοτικά ελεγχόμενη υποδομή. Αλλιώς, το κράτος δημοσιεύει μεν τον κώδικα, αλλά παραχωρεί σε τρίτους τον έλεγχο γύρω από αυτόν.
Το ολλανδικό παράδειγμα δείχνει τον δρόμο
Η Ολλανδία έδωσε ένα σημαντικό σήμα με την έναρξη του code.overheid.nl, μιας αυτοφιλοξενούμενης πλατφόρμας για τον δημόσιο κώδικα, βασισμένης στο Forgejo. Η σημασία της πρωτοβουλίας δεν βρίσκεται μόνο στο ότι απομακρύνεται από το GitHub. Βρίσκεται κυρίως στο ότι αντιμετωπίζει το αποθετήριο κώδικα ως δημόσια υποδομή.
Το Forgejo είναι λογισμικό ανοιχτού κώδικα που μπορεί να εγκατασταθεί και να ελεγχθεί από τον ίδιο τον φορέα. Δεν απαιτεί εξάρτηση από κεντρική εμπορική υπηρεσία και επιτρέπει σε μια δημόσια διοίκηση να διαμορφώσει τους δικούς της κανόνες ασφάλειας, πρόσβασης, τεκμηρίωσης και διακυβέρνησης. Αυτό ακριβώς χρειάζεται ο δημόσιος τομέας: όχι μια κλειστή πλατφόρμα με ανοιχτά έργα, αλλά μια ανοιχτή υποδομή που υπηρετεί ανοιχτά έργα.
Το ολλανδικό παράδειγμα δεν είναι μεμονωμένο. Η Γερμανία έχει αναπτύξει το openCode ως κοινή πλατφόρμα για την ανταλλαγή και ανάπτυξη ανοιχτού λογισμικού της δημόσιας διοίκησης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαθέτει το code.europa.eu για έργα ανοιχτού λογισμικού των ευρωπαϊκών θεσμών. Η Γαλλία έχει προχωρήσει με το code.gouv.fr ως κατάλογο δημόσιου κώδικα. Αυτές οι πρωτοβουλίες δείχνουν ότι η Ευρώπη έχει ήδη θέσει τα θεμέλια για ένα διαφορετικό μοντέλο: δημόσιος κώδικας σε δημόσια, ευρωπαϊκά ελεγχόμενα, ανοιχτά και διαλειτουργικά αποθετήρια.
Δεν υπάρχει μία λύση για όλους, αλλά υπάρχει σωστή αρχή
Η συζήτηση δεν πρέπει να μετατραπεί σε νέο μονοπώλιο υπέρ μιας μόνο πλατφόρμας. Το ζητούμενο δεν είναι να αντικατασταθεί το GitHub από έναν άλλο μοναδικό πάροχο. Το ζητούμενο είναι να υιοθετηθεί μια αρχή: ο πρωτεύων τόπος φιλοξενίας του δημόσιου ανοιχτού λογισμικού πρέπει να είναι μια πλατφόρμα ανοιχτού λογισμικού, δημόσια ελεγχόμενη, με δυνατότητα διαλειτουργίας και μακροχρόνιας διατήρησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, υπάρχουν περισσότερες από μία κατάλληλες επιλογές. Το Forgejo προσφέρει μια καθαρή κοινοτική κατεύθυνση, με μικρό αποτύπωμα και πλήρη έλεγχο από τον φορέα που το εγκαθιστά. Το Gitea μπορεί επίσης να αξιοποιηθεί σε περιβάλλοντα που χρειάζονται ελαφριά forge υποδομή. Το GitLab Community Edition μπορεί να είναι πρακτική επιλογή για οργανισμούς που χρειάζονται πιο ολοκληρωμένες λειτουργίες διαχείρισης έργων και αυτοματοποίησης, αρκεί να αποφεύγεται η μετατροπή του σε νέα εξάρτηση από εμπορικές λειτουργίες. Το κρίσιμο δεν είναι το όνομα του εργαλείου, αλλά οι όροι: ανοιχτή άδεια, αυτονομία, δυνατότητα εξαγωγής δεδομένων, ανοιχτά πρότυπα, τεκμηρίωση και δυνατότητα μεταφοράς.
Το GitHub μπορεί να χρησιμοποιείται συμπληρωματικά για διεθνή ορατότητα. Δεν πρέπει όμως να είναι το σύστημα αναφοράς του δημόσιου κώδικα. Το κύριο αποθετήριο, οι αποφάσεις, τα ζητήματα, οι εκδόσεις και οι διαδικασίες συνεισφοράς πρέπει να βρίσκονται σε υποδομή που το Δημόσιο μπορεί να ελέγχει.
Τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα;
Η Ελλάδα χρειάζεται εθνική πολιτική για τον δημόσιο ανοιχτό κώδικα. Ένα code.gov.gr, βασισμένο σε Forgejo, Gitea, GitLab CE ή σε ισοδύναμη ανοιχτή πλατφόρμα, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κεντρικό σημείο δημοσίευσης, επαναχρησιμοποίησης και συνεργασίας για έργα του Δημοσίου, της αυτοδιοίκησης, των πανεπιστημίων και των ερευνητικών κέντρων.
Μια τέτοια πολιτική πρέπει να περιλαμβάνει υποχρεωτικά την άδεια EUPL για έργα που χρηματοδοτούνται από δημόσιους πόρους, σαφείς κανόνες τεκμηρίωσης, μητρώο εξαρτήσεων λογισμικού, πρότυπα ασφάλειας, αρχεία δημόσιων αποφάσεων και διαδικασίες για συνεισφορές από πολίτες, επιχειρήσεις και ερευνητές. Δεν αρκεί να ανεβαίνει ο κώδικας κάπου στο τέλος ενός έργου. Πρέπει η ανοιχτή ανάπτυξη να είναι μέρος της διαδικασίας από την αρχή.
Έτσι το Δημόσιο θα σταματήσει να αγοράζει ξανά και ξανά παρόμοιο λογισμικό, θα ενισχύσει τις ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις που μπορούν να παρέχουν υπηρεσίες πάνω σε ανοιχτές λύσεις, θα διευκολύνει τα πανεπιστήμια να συνεισφέρουν σε πραγματικές ανάγκες του κράτους και θα αυξήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις ψηφιακές υπηρεσίες.
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να κλείσει την πόρτα στη διεθνή κοινότητα του ανοιχτού λογισμικού. Χρειάζεται, όμως, να αποκτήσει δική της δημόσια ραχοκοκαλιά για τον δημόσιο κώδικα. Ο κώδικας που πληρώνεται από τους πολίτες πρέπει να φιλοξενείται με όρους που υπηρετούν τους πολίτες. Αυτό είναι το πρακτικό νόημα της ψηφιακής ανεξαρτησίας.
Πηγές άρθρου:
01net, Les Pays-Bas construisent leur propre GitHub pour ne plus dépendre de Microsoft: Το αρχικό άρθρο παρουσιάζει την ολλανδική επιλογή για αυτοφιλοξενούμενη forge πλατφόρμα βασισμένη στο Forgejo και εξηγεί γιατί η φιλοξενία δημόσιου κώδικα σε GitHub θεωρείται πλέον ζήτημα ψηφιακής κυριαρχίας: https://www.01net.com/,
Digital Government NL, Soft launch of open-source code platform for government: Η επίσημη ολλανδική ανακοίνωση τεκμηριώνει τη δοκιμαστική λειτουργία του code.overheid.nl, την επιλογή του Forgejo και τη σύνδεση της πλατφόρμας με την ψηφιακή κυριαρχία της δημόσιας διοίκησης: https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/digital-services/open-source-strategy-history/european-union-public-licence_en,
code.overheid.nl, Het overheidsbrede codeplatform: Η επίσημη ολλανδική πλατφόρμα δημόσιου κώδικα δείχνει την πρακτική εφαρμογή μιας αυτοφιλοξενούμενης υποδομής για κυβερνητικά αποθετήρια, φιλοξενούμενης σε ολλανδική δημόσια υποδομή: https://code.overheid.nl/,
Forgejo, Beyond coding. We forge: Το Forgejo είναι πλατφόρμα ανοιχτού λογισμικού για αυτοφιλοξενούμενα αποθετήρια Git, ζητήματα, αιτήματα ενσωμάτωσης και συνεργατική ανάπτυξη, κατάλληλη για φορείς που θέλουν πλήρη έλεγχο της υποδομής τους: https://forgejo.org/,
openCode.de, About openCode: Η γερμανική πλατφόρμα openCode παρουσιάζεται ως κοινή πλατφόρμα της δημόσιας διοίκησης για ανταλλαγή, δημοσίευση και συνεργατική ανάπτυξη ανοιχτού λογισμικού, με σύνδεση στη στρατηγική ψηφιακής κυριαρχίας της Γερμανίας: https://opencode.de/en/about-opencode,
European Commission, code.europa.eu: Το code.europa.eu είναι η επίσημη πλατφόρμα ανάπτυξης κώδικα για έργα ανοιχτού λογισμικού των ευρωπαϊκών θεσμών και αποτελεί θεσμικό παράδειγμα ευρωπαϊκής υποδομής δημόσιου κώδικα: https://about.code.europa.eu/,
Microsoft, Microsoft to acquire GitHub for $7.5 billion: Η επίσημη ανακοίνωση της Microsoft για την εξαγορά του GitHub το 2018: https://news.microsoft.com/,
GitHub, GitHub Copilot: Η επίσημη σελίδα του GitHub Copilot αναφέρει ότι το μοντέλο έχει εκπαιδευτεί σε φυσική γλώσσα και πηγαίο κώδικα από δημόσια διαθέσιμες πηγές, μεταξύ των οποίων και δημόσια αποθετήρια στο GitHub, στοιχείο κρίσιμο για τη συζήτηση περί αξιοποίησης δημόσιου κώδικα σε εμπορικά εργαλεία ΤΝ: https://github.com/features/.