Πώς λειτουργούν οι άδειες ανοιχτού λογισμικού (Open Source Licenses)

Ένας αναλυτικός οδηγός για δημιουργούς, χρήστες και επιχειρήσεις

Το ανοιχτό λογισμικό (open source software) αποτελεί σήμερα τη ραχοκοκαλιά της σύγχρονης τεχνολογίας. Από λειτουργικά συστήματα και cloud υποδομές έως εργαλεία DevOps και τεχνητής νοημοσύνης, η συντριπτική πλειονότητα των τεχνολογιών βασίζεται σε έργα ανοιχτού κώδικα. Στον πυρήνα αυτής της πραγματικότητας βρίσκονται οι άδειες ανοιχτού λογισμικού.

Οι άδειες αυτές δεν είναι μια τυπική λεπτομέρεια. Καθορίζουν το πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί, τροποποιηθεί, διανεμηθεί και εμπορευματοποιηθεί ένα έργο. Η κατανόησή τους είναι κρίσιμη τόσο για μεμονωμένους developers όσο και για οργανισμούς και startups.

Γιατί πρέπει να σε ενδιαφέρουν οι άδειες ανοιχτού λογισμικού;

Οποιαδήποτε επαφή με ανοιχτό κώδικα – είτε:

χρησιμοποιείς μια βιβλιοθήκη,
συνεισφέρεις σε ένα project,
ή δημιουργείς το δικό σου open source έργο,

συνεπάγεται αποδοχή συγκεκριμένων νομικών όρων.

Η άδεια:

προστατεύει τις προθέσεις του δημιουργού,
διασφαλίζει τα δικαιώματα της κοινότητας,
καθορίζει αν και πώς μπορεί ο κώδικας να χρησιμοποιηθεί εμπορικά,
επηρεάζει τη βιωσιμότητα ενός έργου και τη σχέση του με τρίτους (π.χ. cloud providers).

Τι είναι μια άδεια ανοιχτού λογισμικού;

Μια άδεια ανοιχτού λογισμικού είναι ένα νομικό κείμενο που παραχωρεί συγκεκριμένα δικαιώματα στους χρήστες του λογισμικού, υπό ορισμένους όρους.

Σύμφωνα με το Open Source Initiative (OSI), για να θεωρηθεί ένα έργο open source πρέπει να χρησιμοποιεί άδεια που συμμορφώνεται με τον Ορισμό Ανοιχτού Λογισμικού (Open Source Definition):

Ο ορισμός αυτός απαιτεί, μεταξύ άλλων, ότι το λογισμικό μπορεί:

να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα,
να τροποποιηθεί,
να διανεμηθεί,
χωρίς διακρίσεις ως προς το άτομο ή τον σκοπό χρήσης.

Το OSI διατηρεί επίσημη λίστα εγκεκριμένων αδειών (πάνω από 100) που είναι διαθέσιμες στο https://opensource.org/licenses

Ο ρόλος του OSI και η τυποποίηση των αδειών

Το OSI διαθέτει διαδικασία αξιολόγησης αδειών (license review process), με στόχο:

τη διασφάλιση της ελευθερίας του λογισμικού,
την αποφυγή «προβληματικών» ή ασαφών αδειών,
τον περιορισμό του κατακερματισμού (license proliferation).

Η τυποποίηση αυτή επιτρέπει στους developers να κατανοούν γρήγορα τις βασικές υποχρεώσεις μιας άδειας χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά νομική ανάλυση.

Κατηγορίες δημοφιλών αδειών ανοιχτού λογισμικού

1. Permissive άδειες (επιτρεπτικές)

Παρέχουν μεγάλη ελευθερία χρήσης, ακόμη και σε κλειστό ή εμπορικό λογισμικό.

MIT License

Ελάχιστοι περιορισμοί
Επιτρέπει fork, εμπορική χρήση και αλλαγή άδειας

Apache License 2.0

Ρητή προστασία από πατέντες
Κατάλληλη για εταιρικά projects

BSD Licenses

2. Copyleft άδειες (ισχυρές υποχρεώσεις)

Απαιτούν τα παράγωγα έργα να διανέμονται με την ίδια άδεια.

GNU General Public License (GPL v3)

Η GPL λειτουργεί σε δύο στάδια:

Κατοχύρωση πνευματικών δικαιωμάτων
Παροχή άδειας για χρήση, διανομή και τροποποίηση

Περιλαμβάνει:

αποποίηση εγγυήσεων,
υποχρέωση σήμανσης τροποποιήσεων.

AGPL v3

Επεκτείνει την υποχρέωση copyleft και σε λογισμικό που προσφέρεται ως υπηρεσία (SaaS).

Open Source vs Free Software

Το Free Software Foundation (FSF) ορίζει το free software ως λογισμικό που εγγυάται τέσσερις βασικές ελευθερίες:

Ελευθερία εκτέλεσης

Η ελευθερία να εκτελείς το πρόγραμμα όπως επιθυμείς, για οποιονδήποτε σκοπό, χωρίς περιορισμούς.

Ελευθερία μελέτης και τροποποίησης

Η ελευθερία να μελετάς πώς λειτουργεί το πρόγραμμα και να το τροποποιείς ώστε να καλύπτει τις ανάγκες σου.

Ελευθερία αναδιανομής

Η ελευθερία να αναδιανέμεις ακριβή αντίγραφα του προγράμματος σε άλλους.

Ελευθερία βελτίωσης και διανομής βελτιώσεων

Η ελευθερία να τροποποιείς το πρόγραμμα και να διανέμεις τις βελτιώσεις σου, ώστε να ωφελείται όλη η κοινότητα.

Το «free» αναφέρεται στην ελευθερία, όχι στην τιμή.

Ωστόσο:

Ορισμένες άδειες που θεωρούνται open source από το OSI δεν θεωρούνται «free» από το FSF.
Ο όρος FOSS (Free and Open Source Software) καλύπτει και τις δύο προσεγγίσεις.

Αλλαγή άδειας: γιατί είναι δύσκολη;

Η αλλαγή άδειας σε ένα open source έργο:

απαιτεί συμβατότητα με την αρχική άδεια,
προϋποθέτει τη συγκατάθεση όλων των contributors (κατόχων copyright),
είναι νομικά σύνθετη.

Γι’ αυτό, η επιλογή άδειας από την αρχή είναι στρατηγικής σημασίας.

Παραδείγματα σημαντικών αλλαγών αδειών

HashiCorp και Terraform

Το 2023, η HashiCorp άλλαξε την άδεια του Terraform από MPL 2.0 σε Business Source License (BSL). Η κοινότητα απάντησε με το OpenTofu , ένα fork του Terraform, με MPL άδεια και υποστήριξη από το Linux Foundation.

Grafana Labs: Cortex → Mimir

Cortex (Apache 2.0) σε Mimir (AGPL v3): Η αλλαγή στόχευε στην ενίσχυση των επιστροφών συνεισφορών στην κοινότητα.
Τα έργα Grafana, Loki, Tempo χρησιμοποιούν επίσης AGPLv3