Μια αόρατη δύναμη διαμορφώνει τον κόσμο σου. Αποφασίζει ποιες ειδήσεις θα διαβάσεις, ποια μουσική θα σου προτείνει, ποιες αγγελίες εργασίας θα δεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αν δικαιούσαι ένα δάνειο. Αυτή η δύναμη είναι η μηχανική μάθηση: λογισμικό που δεν ακολουθεί απλώς εντολές, αλλά «μαθαίνει» και λαμβάνει αυτόνομες αποφάσεις. Πρόκειται για τον πιο ισχυρό – και ταυτόχρονα τον πιο αδιαφανή – μηχανισμό που έχει δημιουργήσει ποτέ ο άνθρωπος.
Μας λένε ότι αυτή η τεχνολογία θα μας οδηγήσει σε μια νέα εποχή προόδου. Όμως ποιος την ελέγχει; Ποιος φέρει την ευθύνη όταν ένας προκατειλημμένος αλγόριθμος στερεί από κάποιον την πρόσβαση σε στέγη ή εργασία; Ποια δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν για να κριθεί το μέλλον ενός παιδιού στην εκπαίδευση; Συνήθως δεν το γνωρίζουμε – και δεν μας επιτρέπεται να το μάθουμε. Ο κώδικας είναι μυστικός, τα δεδομένα ιδιοκτησία εταιρειών και η λογική των συστημάτων συχνά ακατανόητη ακόμη και για τους δημιουργούς τους. Δεν πρόκειται απλώς για έλλειψη διαφάνειας, αλλά για παραχώρηση ελέγχου και συγκέντρωση εξουσίας σε πρωτοφανή κλίμακα.
Κατέχεις το κινητό σου, αλλά άλλος αποφασίζει τι μπορεί να κάνει. Χρησιμοποιείς κοινωνικά δίκτυα, αλλά ένας αλγόριθμος που δεν μπορείς να ελέγξεις διαμορφώνει την πραγματικότητα που βλέπεις. Αγοράζεις αυτοκίνητο, αλλά δεν μπορείς να το επισκευάσεις. Έχεις «έξυπνη» τηλεόραση, αλλά εκείνη σε παρακολουθεί. Γύρω μας υπάρχουν αντικείμενα που πληρώσαμε, χωρίς όμως να τα κατέχουμε πραγματικά. Ο ένοχος δεν είναι η συσκευή, αλλά ο αόρατος κώδικας που τρέχει μέσα της. Και η μάχη για τον έλεγχο αυτού του κώδικα είναι μια από τις σημαντικότερες μάχες ανθρωπίνων δικαιωμάτων του 21ου αιώνα.
Το ζήτημα αυτό δεν αφορά μόνο προγραμματιστές ή «geeks». Αφορά το αν είσαι ιδιοκτήτης της ψηφιακής σου ζωής ή απλώς ενοικιαστής, εξαρτώμενος από τις διαθέσεις μιας εταιρείας.
Η έννοια που περιγράφει αυτή την ελευθερία ονομάζεται «ελεύθερο λογισμικό» (free software), όρος που εισήγαγε ο ακτιβιστής και προγραμματιστής Richard Stallman. Το «free» εδώ δεν σημαίνει «δωρεάν», αλλά «ελεύθερο», όπως η ελευθερία του λόγου. Το ελεύθερο λογισμικό ορίζεται από τέσσερις βασικές ελευθερίες: να χρησιμοποιείς το πρόγραμμα όπως θέλεις, να μελετάς και να τροποποιείς τον κώδικα, να μοιράζεσαι αντίγραφα και να διανέμεις τις δικές σου βελτιωμένες εκδόσεις. Ό,τι δεν προσφέρει αυτές τις ελευθερίες είναι ιδιοκτησιακό λογισμικό.
Οι συνέπειες της έλλειψης αυτών των ελευθεριών είναι απολύτως πραγματικές. Αγρότες στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, αγοράζουν πανάκριβα τρακτέρ, αλλά δεν μπορούν να τα επισκευάσουν επειδή το λογισμικό τους είναι κλειστό. Κατέχουν μηχανήματα δεκαπέντε τόνων, αλλά παραμένουν ανίσχυροι απέναντι στον κατασκευαστή. Το ίδιο ισχύει για τα κινητά μας, τα αυτοκίνητά μας και τις οικιακές συσκευές μας. Όταν η Apple επιβράδυνε σκόπιμα παλαιότερα iPhone μέσω ενημερώσεων λογισμικού, έγινε σαφές ποιος έχει τον πραγματικό έλεγχο: όχι ο χρήστης, αλλά η εταιρεία.
Το ιδιοκτησιακό λογισμικό είναι ένα «μαύρο κουτί» που δεν επιτρέπεται να ανοίξεις. Αν προσπαθήσεις, μπορεί ακόμη και να κατηγορηθείς ποινικά. Έτσι, παραχωρούμε τον έλεγχο χωρίς ερωτήσεις. Αυτή η ανισορροπία δύναμης δεν πλήττει μόνο τα πορτοφόλια μας· δημιουργεί έναν άδικο κόσμο.
Η συγκέντρωση εξουσίας σε λίγους τεχνολογικούς κολοσσούς μετατρέπει την πληροφορία, την τέχνη και την επικοινωνία σε πεδία ελέγχου. Ζούμε σε ψηφιακά βασίλεια, κυβερνώμενα από εταιρείες χωρίς δημοκρατική λογοδοσία. Όμως αυτό το μέλλον δεν είναι αναπόφευκτο.
Στις απαρχές της πληροφορικής, το λογισμικό μοιραζόταν ελεύθερα. Η αλλαγή ήρθε όταν ο κώδικας αντιμετωπίστηκε ως ιδιοκτησία και εργαλείο ελέγχου. Ένα χαρακτηριστικό περιστατικό στο MIT, με έναν εκτυπωτή Xerox που δεν μπορούσε να διορθωθεί λόγω μυστικού κώδικα, οδήγησε τον Richard Stallman στη δημιουργία του κινήματος του ελεύθερου λογισμικού, του έργου GNU και αργότερα του Free Software Foundation.
Σαράντα χρόνια μετά, το GNU/Linux και χιλιάδες ελεύθερες εφαρμογές αποδεικνύουν ότι μια διαφορετική ψηφιακή πραγματικότητα είναι εφικτή. Οι προκλήσεις αλλάζουν – από εκτυπωτές μέχρι τεχνητή νοημοσύνη – αλλά η αρχή παραμένει ίδια: αν δεν ελέγχεις το λογισμικό, εκείνο ελέγχει εσένα.
Ο κώδικας που τρέχει τον κόσμο μας μπορεί να είναι εργαλείο απελευθέρωσης ή μέσο καθολικού ελέγχου. Κάθε φορά που αποδεχόμαστε το κλειστό λογισμικό, κανονικοποιούμε έναν κόσμο όπου δεν κατέχουμε τίποτα πραγματικά. Αν θέλουμε ένα ελεύθερο ψηφιακό μέλλον, πρέπει να διεκδικήσουμε το δικαίωμα να ελέγχουμε την τεχνολογία μας. Από αυτό εξαρτάται η ελευθερία μας.
Πηγή άρθρου: https://www.fsf.org/