Τεχνική υποδομή, κοινότητες και άδειες ως θεμέλια ψηφιακής κυριαρχίας
Στα έργα ηλεκτρονικής διακυβέρνησης, ο κώδικας είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Κάτω από αυτόν βρίσκεται ένα ολόκληρο οικοσύστημα εργαλείων, βιβλιοθηκών και υποδομών που καθορίζουν πώς ένα σύστημα αναπτύσσεται, πώς ελέγχεται, πώς λειτουργεί στην πράξη και, κυρίως, πώς συντηρείται σε βάθος χρόνου. Για τον δημόσιο τομέα, αυτή η τεχνική στοίβα δεν είναι απλώς μέσο παραγωγικότητας, αποτελεί κρίσιμη υποδομή διακυβέρνησης.
Οι μονάδες ηλεκτρονικής διακυβέρνησης, είτε προδιαγράφουν έργα που θα υλοποιηθούν από αναδόχους είτε αναπτύσσουν λογισμικό εσωτερικά, λαμβάνουν αποφάσεις με ορίζοντα δεκαετίας. Δημόσια πληροφοριακά συστήματα δεν αντικαθίστανται εύκολα. Συνδέονται με νομοθεσία, διοικητικές διαδικασίες, μητρώα και δικαιώματα πολιτών. Σε αυτό το πλαίσιο, η επιλογή τεχνολογιών που δεν μπορούν να ελεγχθούν ή που ενδέχεται να «κλείσουν» στο μέλλον μετατρέπεται σε σοβαρό θεσμικό ρίσκο.
Το ανοιχτό λογισμικό προσφέρει ένα κρίσιμο πλεονέκτημα: προβλεψιμότητα. Ο κώδικας είναι ορατός, οι μηχανισμοί λειτουργίας κατανοητοί και η γνώση δεν ανήκει σε έναν προμηθευτή. Όταν ένα έργο βασίζεται σε ώριμα ανοιχτά λογισμικά με μεγάλες κοινότητες προγραμματιστών, το κράτος γνωρίζει ότι το σύστημα δεν εξαρτάται από την εμπορική πορεία μιας εταιρείας ή από μια κλειστή τεχνολογική επιλογή.
Αυτή η λογική αποτυπώνεται και στις ελληνικές οδηγίες ανάπτυξης ψηφιακών υπηρεσιών, όπως έχουν διαμορφωθεί στο πλαίσιο του DigiGov. Η υιοθέτηση ευέλικτων (agile) μεθοδολογιών, με μικρούς κύκλους ανάπτυξης, συχνή ανατροφοδότηση και συνεχή βελτίωση, προϋποθέτει εργαλεία που είναι ανοιχτά, ελέγξιμα και εύκολα επεκτάσιμα. Agile ανάπτυξη χωρίς ανοιχτό λογισμικό καταλήγει συχνά σε κλείδωμα γνώσης και τεχνολογίας, ακυρώνοντας τα οφέλη της μεθοδολογίας.
Ωστόσο, δεν είναι όλα τα ανοιχτά λογισμικά ίδια. Για τον δημόσιο τομέα, δεν αρκεί ο κώδικας να είναι διαθέσιμος. Απαιτείται το λογισμικό να είναι βιώσιμο, να υποστηρίζεται από ενεργή κοινότητα και να διατίθεται με άδεια που διασφαλίζει ότι θα παραμείνει πάντα ανοιχτό, όπως οι άδειες: MIT, APACHE, GPL & EUPL. Αυτά τα τρία στοιχεία: βιωσιμότητα, κοινότητα, άδεια, είναι εξίσου σημαντικά με τη λειτουργικότητα.
Η σημασία αυτή αναδεικνύεται και στις πρακτικές ανάπτυξης που εφαρμόζονται στο ΕΔΥΤΕ και σε άλλους φορείς του δημοσίου τομέα. Η δυνατότητα ένας νέος προγραμματιστής, ένας νέος ανάδοχος ή μια νέα ομάδα να κατανοήσει γρήγορα το έργο, προϋποθέτει καθαρή τεκμηρίωση, ανοιχτά αποθετήρια, κοινά εργαλεία και τυποποιημένες διαδικασίες. Όλα αυτά είναι πολύ δυσκολότερα, αν όχι αδύνατα, όταν το έργο βασίζεται σε κλειστές πλατφόρμες ή σε ιδιόκτητα εργαλεία.
Η διεθνής εμπειρία, αλλά και η ελληνική πρακτική, δείχνουν ότι έργα που βασίζονται σε «μικρά», απομονωμένα ή ελεγχόμενα από έναν προμηθευτή ανοιχτά λογισμικά συχνά καταλήγουν σε έμμεσο κλείδωμα(vendor lock-in). Αντίθετα, έργα που χτίζονται πάνω σε ευρέως διαδεδομένα έργα ανοιχτού λογισμικού μπορούν να συντηρηθούν, να επεκταθούν και να μεταβιβαστούν σε άλλους αναδόχους χωρίς απώλεια γνώσης, κάτι που αποτελεί βασική απαίτηση της δημόσιας λογοδοσίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αποφυγή χρήσης πολλαπλών λογισμικών(overtooling). Στον δημόσιο τομέα, η πολυπλοκότητα είναι εχθρός της βιωσιμότητας. Πολύπλοκες στοίβες εργαλείων αυξάνουν το κόστος εκπαίδευσης, δυσκολεύουν τη συντήρηση και καθιστούν το έργο ευάλωτο σε αλλαγές προσωπικού. Μια μικρή, συνεκτική στοίβα εργαλείων ανοιχτού λογισμικού, βασισμένη σε καθιερωμένα εργαλεία με μεγάλες κοινότητες, είναι πολύ πιο ανθεκτική στο χρόνο και ευθυγραμμίζεται με τις κατευθύνσεις του DigiGov για απλές, επαναχρησιμοποιήσιμες λύσεις.
Η συζήτηση αυτή αποκτά νέα διάσταση με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Τα «AI-first» εργαλεία ανάπτυξης υπόσχονται θεαματική αύξηση παραγωγικότητας, αλλά συχνά ενσωματώνουν την ΤΝ στον πυρήνα της πλατφόρμας. Αυτό σημαίνει εξάρτηση από συγκεκριμένα μοντέλα, αλγορίθμους και συχνά εμπορικές υπηρεσίες. Για τον δημόσιο τομέα, αυτή η εξάρτηση είναι προβληματική τόσο από άποψη ελέγχου δεδομένων όσο και από άποψη λογοδοσίας.
Αντίθετα, τα ώριμα ανοιχτά λογισμικά αντιμετωπίζουν την ΤΝ ως προαιρετικό, υποβοηθητικό επίπεδο. Ο πυρήνας παραμένει προκαθορισμένος(deterministic), ελέγξιμος και πλήρως λειτουργικός χωρίς ΤΝ. Τα μοντέλα μπορούν να αλλάξουν ή να αφαιρεθούν χωρίς να καταρρεύσει το σύστημα. Αυτή η αρχιτεκτονική επιλογή είναι κρίσιμη για τη μακροχρόνια βιωσιμότητα των δημόσιων έργων και συνάδει με τη σταδιακή, ελεγχόμενη εισαγωγή καινοτομιών που προτείνεται και από το DigiGov.
Για τις μονάδες ηλεκτρονικής διακυβέρνησης του δημοσίου τομέα, όλα τα παραπάνω συγκλίνουν σε ένα σαφές συμπέρασμα: τα έργα που προδιαγράφονται ή αναπτύσσονται εσωτερικά θα πρέπει να βασίζονται αποκλειστικά σε βιώσιμα ανοιχτά λογισμικά, με ενεργές κοινότητες και άδειες που αποκλείουν την ιδιωτικοποίηση του κώδικα στο μέλλον. Αυτό δεν είναι ιδεολογική επιλογή. Είναι πρακτική στρατηγική για τον έλεγχο κόστους, τη διασφάλιση της ασφάλειας και την ενίσχυση της ψηφιακής κυριαρχίας του κράτους.
Η εμπειρία δείχνει ότι ένα κράτος που επενδύει σε τέτοιες τεχνολογίες δεν είναι απλός καταναλωτής λύσεων. Είναι οργανισμός που χτίζει γνώση, διατηρεί επιλογές και μπορεί να προσαρμόζεται στις τεχνολογικές αλλαγές χωρίς να χάνει τον έλεγχο των ψηφιακών του υποδομών.
Αναφορές στο DigiGov:
- Agile Development in Greek Public Sector (DigiGov GRNET): Κατευθυντήριες γραμμές για ευέλικτη ανάπτυξη ψηφιακών υπηρεσιών με έμφαση στη βιωσιμότητα. https://devs.digigov.grnet.gr/docs/agile
- Developer Onboarding Guidelines (DigiGov GRNET): Πρακτικές ένταξης ομάδων ανάπτυξης με έμφαση σε ανοιχτά εργαλεία και τεκμηρίωση. https://devs.digigov.grnet.gr/docs/Onboarding/intro
Ενδεικτικά εργαλεία ανοιχτού λογισμικού:
- GitLab Community Edition: Ενοποιημένη διαχείριση κώδικα, CI/CD και ιχνηλασιμότητας, https://about.gitlab.com/install/
- Spring Boot: Σταθερό backend framework με τεράστια κοινότητα, https://spring.io/projects/spring-boot
- Django REST Framework: Καθαρή, ώριμη ανάπτυξη REST υπηρεσιών, https://www.django-rest-framework.org/
- React: Βιώσιμο frontend οικοσύστημα με μακροχρόνια υποστήριξη, https://react.dev/
- PostgreSQL: Αξιόπιστη βάση δεδομένων με δεκαετίες ανάπτυξης, https://www.postgresql.org/
- Keycloak: Ανοιχτή διαχείριση ταυτότητας χωρίς vendor lock-in, https://www.keycloak.org/
- Docker: Τυποποίηση περιβαλλόντων ανάπτυξης και παραγωγής, https://www.docker.com/
- StarCoder ή qwen3lm: Ανοιχτά LLM για υποβοήθηση ανάπτυξης κώδικα: https://huggingface.co/bigcode/starcoder / https://qwen3lm.com/